Ο συγγραφέας του ευαγγελίου

Ότι το δ' ευαγγέλιο είναι έργο του Ιωάννη του μαθητή του Κυρίου αποτελεί σταθερή παράδοση της Εκκλησίας από το 2° ήδη μ.Χ. αιώνα. Σαφώς ο Ειρηναίος αποδίδοντας τη συγγραφή του ευαγγελίου στον Ιωάννη γράφει: «Έπειτα ο Ιωάννης, ο μαθητής του Κυρίου ο και επί του στήθους αυτού αναπεσών, και αυτός εξέδωκε το ευαγγέλιον, εν Εφέσω της Ασίας διατρίβων» (βλ. Ευσεβίου, Έκκλ. Ιστορία Ε' 8,4). Ο Κλήμης ο Αλεξανδρέας άλλωστε χαρακτηρίζει το δ' ευαγγέλιο «πνευματικό» και παρατηρεί τα εξής: «Τον μεν Ιωάννην έσχατον συνιδόντα ότι τα σωματικά εν τοις ευαγγελίοις δεδήλωται, προτραπέντα υπό των γνωρίμων, πνεύματι θεοφορηθέντα πνευματικόν ποιήσαι ευαγγέλιον» (Έκκλ. Ιστορία ΣΤ' 14,7). Εκτός από τούς Αλόγους, αιρετικούς του 2ου αιώνα, που απέδιδαν το δ' ευαγγέλιο στον Κήρινθο, όλη η εκκλησιαστική παράδοση δέχεται ως συγγραφέα του ευαγγελίου τον απόστολο Ιωάννη.

Πολλή σύγχυση προκάλεσε στη σύγχρονη έρευνα το ακόλουθο χωρίο του Παπία, το οποίο εκτός από τον Ιωάννη, τον μαθητή του Κυρίου, μνημονεύει και άλλον Ιωάννη τον πρεσβύτερο: «Ουκ οκνήσω δε σοι και όσα ποτέ παρά των πρεσβυτέρων καλώς έμαθον και καλώς εμνημόνευσα συγκατατάξαι ταις ερμηνείαις, διαβεβαιούμενος υπέρ αυτών αλήθειαν. Ου γάρ τοις τα πολλά λέγουσιν έχαιρον, ώσπερ οι πολλοί, αλλά τοις ταληθή διδάσκουσιν, ουδέ τοις τας αλλοτρίας εντολάς μνημονεύουσιν, αλλά τοις τας παρά του Κυρίου τη πίστει δεδομένας και απ’ αυτής παραγινομένας της αληθείας. Ει δε που παρηκολουθηκώς τις τοις πρεσβυτέροις έλθοι, τους των πρεσβυτέρων ανέκρινον λόγους, τί Άνδρέας ή τι Πέτρος είπεν ή τι Φίλιππος ή τι Θωμάς ή τι Ιάκωβος ή τι Ιωάννης ή Ματθαίος ή τις έτερος των του Κυρίου μαθητών, άτε Αριστίων και ο πρεσβύτερος Ιωάννης του Κυρίου μαθηταί, λέγουσιν. Ου γαρ τα εκ των βιβλίων τοσούτον με ωφελείν υπελάμβανον, όσον τα παρά ζώσης φωνής και μενούσης» (Ευσεβίου, Έκκλ. 'Ιστορία Γ' 39,3 - 4).

Το πρόβλημα των «δύο Ιωαννών» απασχόλησε κυρίως τούς νεότερους ερμηνευτές. Από τους αρχαιότερους ο Ευσέβιος που παραθέτει το χωρίο του Παπία φρονεί ότι στη δεύτερη μνεία του Ιωάννη πρόκειται για άλλο πρόσωπο, διάφορο από το μαθητή. Στον δεύτερο αυτόν Ιωάννη, τον πρεσβύτερο, αποδίδει την Αποκάλυψη (Έκκλ. Ιστορία Γ' 39,10). Από τους νεότερους, εκτός από ελάχιστους που δέχονται ότι και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για τον μαθητή Ιωάννη, οι περισσότεροι διακρίνουν τα δύο πρόσωπα και βρίσκουν τη λύση του προβλήματος του συγγραφέα του δ' ευαγγελίου αποδίδοντάς το στον πρεσβύτερο Ιωάννη.

Βέβαια ο συγγραφέας πουθενά στο ευαγγέλιό του δεν αναφέρει το όνομά του, δίνει όμως αρκετές ενδείξεις για την ταυτότητά του. Ας δούμε τις κυριότερες απ’ αυτές:

α) Παρουσιάζεται όχι απλώς αυτόπτης και αυτήκοος μάρτυρας των γεγονότων που εκθέτει αλλά ακριβής γνώστης σημαντικών ή και ασήμαντων λεπτομερειών από τη ζωή του κύκλου των μαθητών, των σχέσεων μεταξύ τους, της ακριβούς ώρας κατά την οποία συνέβησαν ορισμένα επεισόδιο, κλπ. Έτσι διαβάζουμε σε μερικά χωρία ότι «ώρα ην ως δεκάτη» (1,39), «ώρα ην ωσεί έκτη» (4,6) «ην δε νυξ» (13,30)· βλ. επίσης τίς χαρακτηριστικές λεπτομέρειες στα 2,6. 4,40. 6,9. 10,22. 18,10. 19,23' 39. 20,4. 21,11 κ.ά. Γνωρίζει τις ιδιαίτερες σχέσεις του Ιησού με πρόσωπα εκτός του κύκλου των δώδεκα ή λεπτομέρειες από την προσωπική και συναισθηματική ζωή του (κόπωση, συγκίνηση, δάκρυα κλπ.). Όλα αυτά μαρτυρούν ότι ο συγγραφέας του ευαγγελίου προέρχεται από τον κύκλο των στενών μαθητών του Ιησού και μάλιστα από το στενότερο κύκλο.

β) Ο συγγραφέας υπαινίσσεται τον εαυτό του με τη φράση που προκάλεσε πολλές συζητήσεις «ο μαθητής ον ηγάπα ο Ιησούς» (13,23. 19,26. 20,3. 21,7' 20) ή με τη φράση «ο άλλος μαθητής» (18,15. 20,3 · 4). Η φράση δεν είναι δυνατό να δηλώνει μια ιδεατή μορφή, τον τέλειο χριστιανό ή την εξ’ εθνών Εκκλησία, όπως δέχονται ορισμένοι ερμηνευτές γιατί σε όλες τις περιπτώσεις πρόκειται για συγκεκριμένο πρόσωπο, το οποίο συνδέεται στενά με τον Ιησού. Οι προσπάθειες αναζήτησης άλλου προσώπου ως υπονοουμένου με τη φράση αυτή, όπως π.χ. του Λάζαρου ή του Ιωάννη Μάρκου, ή του Θωμά, ή κάποιου άλλου υπαρκτού ή ιδεατού προσώπου κινούνται στο χώρο των υποθέσεων. Άλλοι πάλι ερμηνευτές αδυνατούν να δεχθούν ότι ο Ιωάννης μιλάει με αυτόν τον εγωιστικό τρόπο για τον εαυτό του και νομίζουν ότι ο μαθητής «ον ηγάπα ο Ιησούς» είναι βέβαια ο Ιωάννης, αλλά συγγραφέας του ευαγγελίου είναι ο πρεσβύτερος Ιωάννης.

Νομίζουμε ότι οι εσωτερικές ενδείξεις που συνάγονται από το ευαγγέλιο δεν επιτρέπουν να αμφισβητήσουμε τη σχέση του δ' ευαγγελίου με τον απόστολο Ιωάννη, στην αυθεντία και τις προσωπικές αναμνήσεις του οποίου στηρίζεται το ευαγγέλιο από την αρχή ως το τέλος. Γεννιέται όμως το ερώτημα: Δεν υπάρχει περιθώριο και δυνατότητα συμμέτοχης της Εκκλησίας και μάλιστα της Εκκλησίας της Εφέσου, όπου σύμφωνα με την αρχαία παράδοση και τους περισσότερους από τους σύγχρονους γράφηκε το ευαγγέλιο κατά τα τέλη του Α' αιώνα, στην τελική καταγραφή και έκδοσή του; Νομίζουμε ότι τα στοιχεία που μας επιτρέπουν να απαντήσουμε καταφατικά στο ερώτημα αυτό είναι τα εξής:

α. Συχνά στο δ' ευαγγέλιο συναντούμε το α' πληθ. πρόσωπο -πράγμα που σημαίνει ότι έτσι εκφράζεται η εμπειρία και η πίστη όχι μόνο ενός προσώπου, του συγγραφέα, αλλά ολόκληρης της Εκκλησίας: 1,14: «και εθεασάμεθα την δόξαν αυτού», 1,16: «εκ του πληρώματος αυτού ημείς πάντες ελάβομεν», 3,11: «ο οίδαμεν λαλούμεν και ο εωράκαμεν μαρτυρούμεν και την μαρτυρίαν ημών ου λαμβάνετε», 21,24: «ούτος εστίν ο μαθητής ο μαρτύρων περί τούτων και ο γράψας ταύτα, και οίδαμεν ότι αληθής αυτού η μαρτυρία εστίν».

β. Η Εκκλησία της Εφέσου μπορούσε πιο άνετα απ’ ό,τι ο ίδιος ο Ιωάννης να χρησιμοποιήσει γι’ αυτόν το χαρακτηρισμό του «αγαπημένου μαθητή στον οποίο η Εκκλησία στηρίζει το κύρος τού περιεχομένου του ευαγγελίου και την αυθεντικότητα της παράδοσής του.

γ. Το 21ο κεφάλαιο χαρακτηρίζεται συνήθως σαν προσθήκη ή σαν παράρτημα του ευαγγελίου που γράφηκε αργότερα είτε από τον ίδιο τον Ιωάννη, είτε από άλλον, πιθανώς μαθητή του. Σ’ αυτό γίνεται λόγος για το μαθητή «ον ηγάπα ο Ιησούς» τρεις φορές (21,7. 20. 23) και διορθώνεται η παρερμηνευθείσα φράση του Ιησού γι’ αυτόν προς τον Πέτρο «εάν αυτόν θέλω μένειν έως έρχομαι, τι προς σε;». Δεν υπάρχει λόγος να καταφύγουμε σε απόψεις, όπως αυτή του Bultmann, ότι κάποιος μεταγενέστερος αναθεωρητής (Redaktor) του ευαγγελίου, ο οποίος έκανε και άλλες προσθήκες στο ευαγγέλιο, πρόσθεσε το κεφάλαιο αυτό για να ταυτίσει τον «μαθητήν ον ηγάπα ο Ιησούς» με τον Ιωάννη, τη στιγμή που η ίδια η Εκκλησία βάζει τη σφραγίδα της στο στίχ. 24 («και οίδαμεν ότι αληθής αυτού ή μαρτυρία εστίν»),

Το δ' ευαγγέλιο έχει έναν έκδηλο προσωπικό χαρακτήρα από την αρχή ως το τέλος· είναι έργο μιας προσωπικότητας μεγάλου κύρους και αδιαμφισβήτητης αυθεντίας, του Ιωάννη του «μαθητού ον ηγάπα ο Ιησούς». Σ’ όλο όμως το ευαγγέλιο αναγνωρίζει κανείς συγχρόνως και την παρουσία τής Εκκλησίας, η οποία μαρτυρεί για το μαθητή αυτόν και εκφράζει την πίστη της σε όσα ο μαθητής αυτός παραδίδει. Ο καθηγητής Σ. Αγουρίδης, που περισσότερο από κάθε άλλον στον τόπο μας ασχολήθηκε με το δ' ευαγγέλιο, διατυπώνει την υπόθεση (βλ. Εισαγωγή εις την Κ. Διαθήκην, σ. 163) ότι ο απόστολος Ιωάννης ίσως δεν πρόλαβε να εκδώσει το ευαγγέλιό του κι έτσι υπεύθυνη για την τελική μορφή του κειμένου είναι η Εκκλησία της Εφέσου. Άλλωστε, σήμερα γενικότερα γίνεται λόγος για «Ιωάννειο κύκλο», από τον οποίο προέρχονται το δ' ευαγγέλιο, οι τρεις Καθολικές επιστολές και η Αποκάλυψη. Δεν πρέπει να συγχέεται η αυθεντία του μαθητή του Ιησού, στον οποίον στηρίζονται αυτά τα έργα, και η τελική καταγραφή τους. Η θεοπνευστία δεν συνίσταται στον τρόπο της φραστικής διατύπωσης (όπως νομίζουν οι φονταμενταλιστές όλων των εποχών) αλλά στις αλήθειες που περιέχει το κείμενο. Για τις αλήθειες αυτές εγγυάται η αυθεντία του Ιωάννη καθώς και η Εκκλησία, στην οποία παίρνουν σάρκα και οστά αυτές οι αλήθειες. (Ιωάννου Καραβιδόπουλου, Εισαγωγή στην Καινή Διαθήκη, εκδ.Πουρναρα. σελ. 185-189)