Ποιμαντική προς αιρετικούς.
Εν Αθήναις τη 12η Απριλίου 1980.
Κύριε Διευθυντά…
… Γράφει το φυλλάδιον ότι «προσπαθώ να περιορίσω την σημασίαν του «γεγονότος» (Σημ.: εννοείται η παράστασις του Αρχιεπισκόπου Αθηνών εν τη επιμνημοσύνω δεήσει υπέρ του Πάπα Παύλου ΣΤ') και να το δικαιολογήσω ως «εθιμοτυπίαν». Ας μας επιτρέψη -συνεχίζει το φυλλάδιο- ο π. Επιφάνιος Θεοδωρόπουλος να είπωμεν ότι εις την Ορθοδοξίαν τίποτε δεν δικαιολογεί την επικοινωνίαν Ορθοδόξων και Αιρετικών. Από την Αποστολικήν ακόμη περίοδον κατεδικάζετο και ο απλός χαιρετισμός προς τους Αιρετικούς. Και αυτός που δίδει μίαν τοιαύτην αυστηράν εντολήν αποφυγής των Αιρετικών, έστω και δια λόγους ... εθιμοτυπικούς, υπήρξεν ο Απόστολος της Αγάπης, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης! Τι έχει επ’ αυτού να μας είπη ο π. Επιφάνιος;».
Έχω επ’ αυτού να είπω τα εξής: ’Ότι το χωρίον του Ευαγγελιστού Ιωάννου («εί τις έρχεται προς υμάς και ταύτην την διδαχήν ού φέρει, μη λαμβάνετε αυτόν εις οικίαν και χαίρειν αυτώ μη λέγετε», Έπιστ. Β', στ. 10), παρερμηνεύεται! Παρερμηνεύεται δ’ υπό πολλών, αγαπητοί συντάκται του φυλλαδίου, και ου μόνον υφ’ υμών, διό και πρέπει να γένηται εκτενής λόγος περί αυτού. Ο Απόστολος Ιωάννης δεν εννοεί εν τω εδαφίω τούτω πάσαν σχέσιν, αλλά μόνον την σχέσιν διδασκαλίας- μαθητείας. «Ει τις έρχεται προς υμάς, και ταύτην την διδαχήν ού φέρει», λέγει. Δηλαδή, ει τις έρχεται προς υμάς ως διδάσκαλος· ει τις έρχεται προς υμάς, έχων ως σκοπόν να κηρύξη εις υμάς. Αυτός ο διδάσκαλος, αν μέν φέρη «ταύτην την διδαχήν» (ότι ο Χριστός είνε ο Υιός του Θεού και ήλθεν εν σαρκί), γενέσθω δεκτός υφ’ υμών και διδαξάτω υμάς Αν δε φέρη άλλην διδαχήν, αποκρουσθήτω παντελώς. Ού μόνον μη δέχησθε αυτόν ίνα διδάξη υμάς, αλλά μηδέ εις τον οίκον υμών εισαγάγητε αυτόν, μηδ’ απλού χαιρετισμού αξιώσητε αυτόν. Μεγάλη προσοχή, ίνα μη κλονισθήτε υπό αιρετικών διδασκάλων. Φυλάξατε εαυτούς πάση δυνάμει από του κινδύνου να αποβήτε μαθηταί κακοδόξων κ η ρ ύ κ ω ν. Φράξατε τα ώτα εις πάσαν ετεροδιδασκαλίαν. Έτι πλέον: Μη ενισχύετε, δια της παροχής φιλοξενίας, το διαβρωτικόν έργον των ανθρώπων αυτών. Μη παρέχετε εις αυτούς ευκολίας, ώστε να διεξάγωσι μετ’ άνέσεως και αποτελεσματικότητος τας περιοδείας αυτών προς διάδοσιν της αιρέσεως. Στήσατε οδοφράγματα εις την καταστρεπτικήν πορείαν αυτών. Αγνοήσατε, αποστράφητε, απομονώσατε, αχρηστεύσατε τους διδασκάλους της πλάνης. Αυτό, αδελφοί μου, είνε το νόημα των λόγων του Ιωάννου. Παρόμοια ακριβώς γράφει και η «Διδαχή των Δώδεκα Αποστόλων» (ια, 12), βιβλίον αρχαιότατον: «Ος αν ούν ελθών διδάξη υ μ ά ς ταύτα πάντα τα προειρημένα, δέξασθε αυτόν· εάν δε αυτός ο διδάσκων στραφείς διδάσκη άλλην διδαχήν εις το καταλύσαι, μ η αυτού ακούσητε». Ουδέποτε διενοήθη ο Απόστολος Ιωάννης να ζητήση παρά των πιστών, όπως ενεργώσιν ... ανάκρισιν προς πάντα κρούοντα την θύραν αυτών δι’ οιονδήποτε λόγον και δι’ οιανδήποτε χρείαν.
Φαντασθώμεν μίαν τοιαύτην σκηνήν κατά την εποχήν εκείνην:
«Τι θέλεις, άνθρωπε; Τί ζητείς, κρούων την θύραν μου;».
Ελεημοσύνην! Πεινώ πολύ και τρέμω εκ του ψύχους».
«Πριν η άνοίξω την θύραν της οικίας μου και σε εισαγάγω εντός αυτής, πρέπει να σοι υποβάλω μίαν ερώτησιν: Πιστεύεις ότι ο Ιησούς Χριστός, ο Υιός του Θεού, ήλθεν εις τον κόσμον εν σαρκί; Αν πιστεύης τούτο, θα εισέλθης εις την οικίαν μου και θα φάγης. Αν όχι, δεν θα εισέλθης, αλλά θα μείνης έξω, επι της οδού, παρά το δριμύ ψύχος, μέχρις ότου εγώ ετοιμάσω σοι γεύμα και εύρω εν ένδυμα, άτινα και θα σοι προσκομίσω ενταύθα, επί της οδού»...
’Η ας φαντασθώμεν άλλην σκηνήν, σύγχρονον: Έπαθε βλάβην ο σωλήν της υδρεύσεως και τα ύδατα ρέουσιν ακατασχέτως εν τη οικία ήμών. Άνοίγομεν τον «Χρυσόν Όδηγόν» Του Ο.Τ.Ε. και τηλεφωνούμεν εσπευσμένως εις υδραυλικόν. Καταφθάνει και κρούει την θύραν. Όπότε αρχίζομεν την... ανάκρισιν: «Πριν σε χαιρετίσω και πριν σε εισαγάγω εντός της οικίας μου, ερωτώ σε: Πιστεύεις ότι ο Ιησούς ήλθεν εις τον κόσμον εν σαρκί;». -Οχι!, απαντά ο υδραυλικός. «Πιστεύω μόνον σε κάποιαν ανωτέραν δύναμιν. Τίποτε περισσότερον!» «Φύγε τότε!», απαντώμεν και τηλεφωνούμεν εις δεύτερον. Αλλά και αυτός, έλθών, απαντά, εις την ως άνω ερώτησιν, «όχι!» και προσθέτει ότι «δεν πιστεύει τίποτε!». Όπότε εκδιώκομεν και αυτόν και καλούμεν τρίτον. Έρχεται πάραυτα, αλλά και αυτός ερωτώμενος, απαντά ότι δεν είνε μέν άπιστος, είνε όμως ετερόδοξος. Αποπέμπομεν πύξ-λάξ και αυτόν, ενώ τα ύδατα ού μόνον κατέκλυσαν τα πάντα εν τη οικία ήμών, αλλ έχουσιν ήδη φθάσει εις το κατάστρωμα της οδού...
Ετέρα σκηνή: Αποθνήσκει η μήτηρ ημών και έρχονται εις την οικίαν
ήμών, πλήν των συγγενών και των φίλων, και πολλοί γείτονες, άλλοι περισσότερον και άλλοι ελάχιστα (ή και ύποτυπωδώς) γνωστοί, ίνα εκφράσωσι συλλυπητήρια και ίνα συντροφεύσωσιν ημάς μέχρι και της ταφής της κοιμηθείσης. Ημείς βεβαίως, πριν «χαιρετίσωμεν» τους ερχομένους, πριν επιτρέψωμεν αυτοίς να αποθέσωσιν άνθη επί του φέρετρου, πριν είπωμεν εις αυτούς να καθίσωσιν, οφείλομεν όπως ερωτήσωμεν αυτούς αν πιστεύωσιν εις «ταύτην την διδαχήν». Άναλόγως δε της απαντήσεως, ή θα δεχθώμεν ή θα αποπέμψωμεν αυτούς! Συμφωνείτε, αδελφοί; Πρέπει να συμφωνήτε!...
Τοιαύτας λοιπόν σχέσεις και επαφάς είχε κατά νουν ο Ιωάννης, ότε καθώριζε την έναντι των αιρετικών συμπεριφοράν ημών; ’Όχι, φίλοι μου! Ο άγιος Ιωάννης επέστησεν εντόνως την προσοχήν των πιστών και υπέδειξεν αυτοίς πώς πρέπει να αντιμετωπίζωσι τους επισκεπτομένους αυτούς επί σκοπώ διδασκαλίας, επί σκοπώ «προσηλυτισμού», όπως θα ελέγομεν σήμερον. Θέλων δε να παρεμβάλει προσκόμματα εις το προσηλυτιστικόν έργον των κακοδόξων αυτών διδασκάλων, απαγορεύει την υπό των πιστών φιλοξενίαν αυτών, οπότε ούτοι, μη ευρίσκοντες κατάλυμα κατά τας περιοδείας αυτών, ή θα αχρηστεύοντο, ή, τούλάχιστον, θα περιώριζον κατ’ ανάγκην την φθοροποιόν δράσιν αυτών. Φοβούμενος δ’ ακόμη ο θείος Απόστολος μήπως και εκ της απλής μετά των ψευδοδιδασκάλων επαφής και συζητήσεως, κλονισθώσιν οι πιστοί εξ όσων θα ακούσωσιν, αξιώνει παρ’ αυτών, εκ λόγων στοιχειώδους ποιμαντικής συνέσεως, όπως ου μόνον μη φιλοξενώσιν αυτούς, αλλά και εκδιώκωσιν αυτούς αυθωρεί και παρά χρήμα. (Τότε οι ψευδοδιδάσκαλοι περιήρχοντο τας οικίας, προς άγραν οπαδών, όπως σήμερον οι Χιλιασταί.)
Αλλά και μία ακόμη παρατήρησις: Η εντολή του θείου Αποστόλου περί αποφυγής των αιρετικών διδασκάλων είνε αυτονόητον ότι δεν ισχύει δια πάντας ανεξαιρέτως τους πιστούς. Η εντολή εδόθη ίνα προφυλάξη το μέγα πλήθος των πιστών, όπερ, είτε λόγω ασθενούς πίστεως είτε λόγω ελλιπούς καταρτίσεως, είνε ευάλωτον. Δεν εδόθη δια τους ποιμένας και διδασκάλους της Εκκλησίας ή ακόμη και δια «δυνατούς εν ταις Γραφαίς» λαϊκούς. Αυτοί, εφ΄ όσον βεβαίως είνε καλώς κατηρτισμένοι, έχουσι δικαίωμα άμα και υποχρέωσιν ού μόνον να δέχωνται εν ταις οικίαις αυτών τους αιρετικούς διδασκάλους (πολλώ δε μάλλον τους απλούς οπαδούς της αιρέσεως), αλλά και να κ α λ ώ σ ι ν αυτούς επί σκοπώ διαλόγου και διαφωτίσεως. Ο καλώς κατηρτισμένος πιστός (Κληρικός ή λαϊκός) δεν κωλύεται να καλέση αιρετικούς (και απλούς οπαδούς και αρχηγούς) εις την οικίαν αυτού και «χαιρετισμόν» να ανταλλάξη μετ’ αυτών και «κέρασμα» να δώση εις αυτούς και ακολούθως να άνοιξη διάλογον μετ’ αυτών και, δια της χάριτος του Κυρίου, να κατατροπώση αυτούς. Απ’ αρχαιοτάτων χρόνων εγίνοντο απειράριθμοι διαλεκτικαί μάχαι μεταξύ επιλέκτων αγωνιστών της Ορθοδοξίας και αιρετικών. Πώς συνέβαινε τούτο, αν απηγορεύετο γενικώς και απολύτως πάσα επικοινωνία Ορθοδόξων και αιρετικών, ακόμη δε και ο απλούς χαιρετισμός, ως φρονείτε υμεις; Κακώς εγίνοντο αυταί αι μάχαι; Και σήμερον μία δραξ Κληρικών και λαϊκών θεολόγων έχει αποβή δεινός «κεφαλόπονος» ηγετικών τινών στελεχών των Χιλιαστών, άτινα ουχί απλώς «λαμβάνει», αλλά και καλεί «εις οικίαν» και «κέρασμα» προσφέρει και ακολούθως ανοίγει μετ’ αύτών διάλογον, παρουσία μάλιστα πολλών ακροατών, και τρέπει αυτά εις άτακτον φυγήν. Τι πιστεύετε, οι άνθρωποι αυτοί... παραβαίνουσι την εντολήν του Ιωάννου;
Ή μήπως παρέβη την εντολήν του Ιωάννου και ο Αββάς Ποιμήν, όστις, ότε ήλθον προς αυτόν αιρετικοί τινες «και ήρξαντο καταλαλείν του Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, ότι παρά Πρεσβυτέρων έχει την χειροτονίαν», «εφώνησε τον αδελφόν αυτού και είπε· παράθες την τράπεζαν και ποίησον αυτούς φαγείν και πέμψον αυτούς μετ’ ειρήνης»; («Το Γεροντικόν», έκδοσις β' υπό «Άστέρος», εν Άθήναις 1970, σελ. 92).

Ή μήπως παρέβησαν την έντολήν Του Ιωάννου οι αββάδες Λωτ και Αρσένιος, μετά πολλής αγάπης και αβροφροσύνης συμπεριενεχθέντες προς τον ωριγενιστήν Μοναχόν; Ιδού τι έπραξαν ούτοι: «Ήλθε τις των γερόντων προς τον αββάν Λωτ εις το μικρόν έλος του Άρσενοΐτου και παρεκάλεσεν αυτόν δια κελλίον και έδωκεν αυτώ• ήν δε ο γέρων ασθενής και ανέπαυσεν αυτόν ο Αββάς Λωτ• και εί ήρχοντο τινες παραβαλείν τω Αββά Λωτ, εποίει αυτούς παραβαλείν και τω γέροντι τω ασθενεί και ήρξατο λαλείν αυτοίς λόγους του Ώριγένους και εθλίβετο ο Αββάς Λωτ, λέγων, μη και νομίσωσι οι πατέρες, ότι και ημείς ούτως εσμέν και εκβαλείν αυτόν εκ του τόπου εφροβείτο δια την εντολήν (της αγάπης) και αναστάς ο Αββάς Λώτ, ήλθε προς τον Αββάν Αρσένιον και διηγήσατο αυτώ περί του γέροντος και λέγει αυτώ ο Αββάς Αρσένιος• μ η διώξης αυτόν, αλλ ειπέ αυτώ• ιδού εκ των του Θεού φάγε, πίε ως θέλεις, μόνον τον λόγον τούτον μη λαλήσης· καί εάν θέλη, διορθούται, εί δε μη θέλη διορθώσασθαι, αφ’ εαυτού μέλλει παρακαλείν του αναχωρήσαι εκ του τόπου• και ουκ από σου γίνεται η αφορμή· απελθών ούν ο Αββάς Λώτ εποίησεν ούτως και ο γέρων ως ήκουσε ταύτα, ουκ ήθελε διορθώσασθαι αλλ έβαλε παρακαλείν, λέγων· δια τον Κύριον πέμψατέ με έντεύθεν, ότι ουκ έτι δύναμαι βαστάξαι την έρημον και ούτως αναστάς εξήλθε, προπεμπόμενος μετ’ αγάπης» (Αύτόθι, σελ. 62).
Βεβαίως αν υπάρχη αιρεσιάρχης τις εγνωσμένης και πανθομολογουμένης κακοπιστίας και πωρώσεως, λυσσώδης εχθρός της αληθούς Πίστεως, άνθρωπος πολλάκις νουθετηθείς και μηδέν ωφεληθείς, άνθρωπος εθελοκακών και εθελοτυφλών μετά πείσματος ακατανικήτου, άνθρωπος φθάσας εις κατάστασιν «ατρεψίας», δυνάμεθα (ίσως και επιβάλλεται) να επιδείξωμεν προς αυτόν, και όσοι δεν κινδυνεύομεν να κλονισθώμεν εξ’ αυτού, στάσιν περιφρονήσεως και αποστροφής, ως
έπραξε και ο Απόστολος Ιωάννης δια τον Κήρινθον. Αλλά το τοιούτον είνε μία όλως ειδική περίπτωσις. Ας μη παραθεωρώμεν αναριθμήτους άλλας περιπτώσεις αίρετικών, διδασκάλων τε και απλών οπαδών, οίτινες ανένηψαν και επανήλθον εις την Εκκλησίαν εκ της εν γένει καλής συμπεριφοράς Ορθοδόξων ποιμένων (ή και λαϊκών). Είνε ύψιστον ποιμαντικόν χρέος των Λειτουργών της Εκκλησίας η περί των αιρετικών, δηλαδή η περί μεταστροφής των αιρετικών, μέριμνα και φροντίς. Ο ποιμήν ο καλός θα κοπιάση, θα ιδρώση, θα ενεργήση ό,τι δει, θα μετέλθη παν θεμιτόν μέσον, ίνα πλησιάση τους αιρετικούς και διαλεχθή μετ’ αυτών και διαφώτιση αυτούς, όσους τουλάχιστον είνε επιδεκτικοί διορθώσεως. Ποιμήν αδιαφορών παντελώς δια τους αιρετικούς και αποφεύγων να διαλεχθή μετ’ αυτών και να νουθετήση πατρικώς αυτούς, είνε ανάξιος της εαυτού αποστολής (Πρβλ. και Κανόνας 99; 131 και 132 της εν Καρθαγένη Συνόδου). Ο πραγματικός ποιμήν οφείλει να μη λησμονή ουδ’ επί στιγμήν ποια καθήκοντα επωμίσθη: «Το απολωλός ζητήσω και το πλανώμενον επιστρέψω και το συντετριμμένον καταδήσω και το εκλείπον ενισχύσω και το ισχυρόν φυλάξω και βοσκήσω αυτά μετά κρίματος» (Ίεζ. λδ' 16). Δεν επιτρέπεται να αγνοώμεν ότι και οι αιρετικοί και οι αλλόθρησκοι και οι άπιστοι είνε και αυτοί αντικείμενα του ευρυτέρου ποιμαντικού και ιεραποστολικού έργου της Εκκλησίας. Ποιμαντικόν όμως έργον άνευ ουδεμιάς σχέσεως και επαφής και επικοινωνίας μετά των αντικειμένων αυτού (εν προκειμένω των ετεροδόξων) δεν είνε δυνατόν να διεξαχθή!
Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος προέτρεπε τους πιστούς να επιχειρώσι την διόρθωσιν των αιρετικών, συναναστρεφόμενοι αυτούς, αρκεί να πράττωσι τούτο μετά συνέσεως πολλής, ίνα μη τυχόν βλαβώσι: «Και τους ετέρως φρονούντας, ως λύμην της αλήθειας, έως αν μεν η δυνατόν, προσλαμβανώμεθα και θεραπεύωμεν· ανιάτως δ’ έχοντας αποστρεφώμεθα, μη της νόσου μεταλάβωμεν πριν μεταδούναι της εαυτών υγείας» (Λόγος ΣΤ', 22). Παρόμοια εδίδασκε και ο θείος Χρυσόστομος το ποίμνιον αυτού: «Δια δη ταύτα παρακαλώ πάντας υμάς καθάπερ τους φρενίτιδι περιπεσόντας νόσω και παραπαίοντας, κατά δύναμιν την υμετέραν πειράσθαι θεραπεύειν, μετά προσηνείας και επιεικείας αυτοίς διαλεγομένους... Ταύτα προς ισχυροτέρους λέγω και ανεπηρεάστους και δυναμένους εκ της εκείνων ομιλίας (=συναναστροφής) μηδεμίαν παραδέξασθαι βλάβην ως ει τις ασθενέστερος είη, φευγέτω τούτων τας συνουσίας (δηλαδή τας μετ’ αυτών συναντήσεις), αποπηδάτω τους συλλόγους, ώστε μη την της φιλίας υπόθεσιν αφορμήν ασεβείας γενέσθαι... Ο μεν γαρ ιατρός αν έλθη προς τον κάμνοντα, κακείνον και εαυτόν πολλάκις ωφέλησεν· ο δε ασθενέστερος και εαυτόν και τον αρρωστούντα παρέβλαψε» (Λόγος Β' Περί ακαταλήπτου, παράγρ. ζ'). Και αλλαχού ζητεί παρά των ακροατών αυτού, όπως φέρωσι τους αιρετικούς εις τον Ναόν προς παρακολούθησιν των αντιαιρετικών κηρυγμάτων αυτού. Και αν μέν παραστώσι, λέγει, ας ακούσωσι παρ’ εμού την αλήθειαν. Αν δεν θέλωσι να έλθωσι, είπατε υμείς εις αυτούς όσα ηκούσατε, ίνα μάθωσι παρ’ υμών τα ορθά: «Ενταύθα μοι τον αιρετικόν κάλει· εάν τε παρή, εάν τε μη παρή. Εάν τε γαρ παρή, παρά της ημετέρας φωνής παιδευέσθω· εάν τε μη παρή, δια της υμετέρας ακροάσεως μανθανέτω» (Όμιλία εις τον άγιον Μάρτυρα Φωκάν).
Εννοείται ότι πάντα τα ανωτέρω ουδαμώς δικαιολογούσι την μετά ετεροδόξων συμπροσευχήν. Η συμπροσευχή απαγορεύεται υπό των Ιερών Κανόνων και, ως εκ τούτου, είνε πάντη αποκρουστέα. Περιττεύει δε να σημειώσω ότι και η απαγόρευσις υπό της Εκκλησίας της μεθ’ αιρετικών συμπροσευχής και γενικώς της εκκλησιαστικής κοινωνίας, εξ’ αγάπης απορρέει. Εξ’ αγάπης ου μόνον προς τους Ορθοδόξους (ίνα μη δια τοιούτων εκδηλώσεων, καθαρώς θρησκευτικών, αμβλυνθή παρ’ αυτοίς το Ορθόδοξον αισθητήριον και ολίγον κατ’ ολίγον γένηται δεκτή εν τη συνειδήσει αυτών η αρμονική και αδιατάρακτος συνύπαρξις αληθείας και ψεύδους, φωτός και σκότους), αλλά και προς αυτούς τους αιρετικούς, οίτινες δι’ αυτού του αποκλεισμού, δι’ αυτής της θρησκευτικής (και όχι κοινωνικής) «καραντίνας», καλούνται να συνειδητοποιήσωσι την πλάνην αυτών, καλούνται να αντιληφθώσι το γεγονός ότι είνε εκτός της σωζούσης Κιβωτού, καλούνται να συναισθανθώσιν ότι βαδίζουσιν εν οδώ επισφαλεστάτη. Πάσαι αι απαγορεύσεις αύται δεν είνε ειμή κώδωνες αφυπνίσεως, κρουόμενοι φιλοστόργως υπό της τους πάντας αγαπώσης και δια πάντας αγρυπνούσης και υπέρ πάντων αγωνιζομένης Εκκλησίας.
Η Εκκλησία δεν μισεί τους αιρετικούς. Πλάσματα του Θεού είνε και αυτοί και η Εκκλησία ου μόνον αγαπά αυτούς, αλλά και αλγεί και οδυνάται δι’ αυτούς. Όσα μέτρα έχει θεσπίσει η Εκκλησία «εναντίον» αυτών, θεωρούμενα εις βάθος, είνε «υπέρ» αυτών. Αποσκοπούσι δηλαδή να επισημάνωσιν εις αυτούς την πλάνην αυτών, να δημιουργήσωσι παρ’ αυτοίς «κρίσιν συνειδήσεως» και να οδηγήσωσιν αυτούς εις μετάνοιαν και επιστροφήν. Ακόμη και αυτοί οι αναθεματισμοί των αιρεσιαρχών δεν εσκόπουν μόνον εις την διατήρησιν της Πίστεως ανοθεύτου και εις την προφύλαξιν των μελών της Εκκλησίας από της αιρετικής λύμης, αλλ’ απέβλεπον και εις τον ενδεχόμενον συγκλονισμόν της συνειδήσεως των αναθεματιζομένων επί τη ελπίδι ανανήψεως και σωτηρίας αυτών.
Συνοψίζω τα κατά το εδάφιον του Ευαγγελιστού: α') Ο Ιωάννης δεν αναφέρεται εις π ά σ αν σχέσιν ημών προς τους αιρετικούς, αλλά μόνον και αποκλειστικώς εις το θέμα της αποδοχής αυτών ως διδασκάλων, ως κηρύκων. Προς αποφυγήν δε, τούτο μεν, διευκολύνσεως του ολεθρίου αυτών «ιεραποστολικού» έργου, τούτο δε, παντός κινδύνου κλονισμού των πιστών, αξιώνει παρ’ αυτών όπως ούτε φιλοξενίαν παρέχωσιν αυτοίς ούτε καν «χαιρετισμόν» αποτείνωσι προς τους τοιούτους διδασκάλους, ίνα ούτως αποκλεισθεί απ’ αρχής και στεγανώς η δυνατότης διαδόσεως της πλάνης,
β') Οι ποιμένες της Εκκλησίας, αλλά και οι καλώς κατηρτισμένοι πιστοί, ουδαμώς κωλύονται (αντιθέτως, έχουσι χρέος!) και να δέχωνται τους αιρετικούς διδασκάλους (ή και απλούς οπαδούς), αλλά και να καλώσιν αυτούς εις τας οικίας αυτών και να δημιουργώσιν ευκαιρίας διαλεκτικών «συμπλοκών» μετ’ αυτών προς συντριβήν και κατατρόπωσιν αυτών, οπότε ούτοι είνε ενδεχόμενον να οδηγηθώσιν εις επιστροφήν.
Ταύτα, φίλοι μου, είχον να είπω επί του χωρίου του Ευαγγελιστού Ιωάννου. …
Μετά της εν Κυρίω αγάπης.
(Βιβλίο: Τα δύο άκρα, αρχ. Επιφανίου Θεοδωροπούλου, σελ.228-236)